EduTrend Tygodnia nr 20: Język Lubelszczyzny, klucz do historii tożsamości regionu
EduTrend Tygodnia. Zainspirowani Lubelszczyzną (nr 20)
Międzynarodowy Dzień Języka Ojczystego (ang. International Mother Language Day) to coroczne święto obchodzone 21 lutego, ustanowione przez UNESCO w 1999 roku.
Dzień Języka Ojczystego staje się znakomitą okazją, aby przyjrzeć się temu dziedzictwu w sposób pogłębiony i świadomy. Proponowany projekt edukacyjny, skierowany do uczniów szkół ponadpodstawowych, łączy refleksję nad znaczeniem języka ojczystego z odkrywaniem lokalnych tradycji językowych Lubelszczyzny. Poprzez pracę z gwarą, przysłowiami, lokalną literaturą, a także pamięcią zbiorową zapisaną w mowie potocznej i w tekstach kultury, uczniowie mają szansę zobaczyć, że język zarówno ten oficjalny, jak i regionalny jest żywym pomostem między przeszłością a teraźniejszością.
Projekt jest inspirowany opracowaniem Anny Grabarczyk „Język mówiony i język pisany” na zpe.gov.pl, który stanowi znakomite wprowadzenie teoretyczne do zrozumienia podstawowych różnic między obiema odmianami języka polskiego. W projekcie o gwarze Lubelszczyzny pełni rolę punktu wyjścia do analizy cech języka ustnego, takich jak spontaniczność, kolokwialność czy zależność od sytuacji. Ułatwia uczniom zrozumienie, dlaczego próby zapisu żywej mowy są nie tylko wyzwaniem, ale i cenną formą ochrony dziedzictwa językowego regionu.
Dlaczego warto?
Realizacja scenariusza
- Rozwija świadomość językową i tożsamość kulturową młodzieży w kontekście regionalnym.
- Pokazuje, że gwara i język literacki mogą współistnieć i wzajemnie się inspirować.
- Rozwija kompetencje językowe, medialne, historyczne i artystyczne.
Elementy lokalnej tożsamości i tradycji
W projekcie pojawiają się odniesienia do przestrzeni Lublina i regionu:
- gwary lubelskiej i charakterystycznych regionalizmów, przysłów i powiedzeń z regionu
- literatury lokalnej, m.in.: Józefa Czechowicza, Bolesława Prusa
- językowego pejzażu miasta (np. szyldy, nazwy ulic, stare napisy)
- postaci kultury i sztuki posługujących się lokalnym idiomem
Współpraca z lokalną społecznością
- Biblioteki i muzea - warsztaty językowe w bibliotece: tworzenie słowniczków gwarowych.
- Spacer językowy po mieście– śladami lokalnych pisarzy, dawnych szyldów, nazw ulic.
- Lokalni artyści i eksperci- spotkanie z poetą ludowym z regionu (np. z gminy Puchaczów, z Roztocza, z okolic Janowa Lubelskiego). warsztaty pieśni gwarowych z zespołem ludowym (np. „Jarzębina” z Kocudzy, „Bobrzanki” z Bobrówki). wykład lub warsztat z językoznawcą, z UMCS/KUL o dialektach wschodnich i gwarze lubelskiej.
- Media i instytucje lokalne- włączenie kół gospodyń wiejskich: opowieści, kulinaria i nazewnictwo tradycyjnych potraw. Partnerstwo z fundacjami lokalnymi (np. Fundacja „Teren Otwarty”, Fundacja „Via Jagiellonica”), promocja dziedzictwa językowego.
Lokalny akcent medialny – promocja wydarzenia
Uczniowie przygotowują:
- galerię cytatów gwarowych lub przysłów z Lubelszczyzny (plakaty, tablice, wpisy na stronę szkoły), mini kampanię społeczną, materiały multimedialne
- cyfrowy słownik lub komiks, np. „Lubelskie słowo dnia” publikowane w mediach społecznościowych, quiz internetowy lub grę słowną, wystawę prac
Propozycje hashtagów: #MowaLubelszczyzny #JęzykToTożsamość #LubelskieSłowoDnia #LubelszczyznaMówi
Struktura zajęć
- Faza przygotowawcza
- Rozmowa z uczniami na temat roli języka ojczystego i jego pielęgnowania.
- Prezentacja lokalnych przykładów (słów, przysłów, nazw), cytatów z literatury lubelskiej.
- Dyskusja na temat różnic między gwarą, a językiem ogólnym.
- Krótkie wprowadzenie w życie i twórczość Czechowicza i B. Prusa jako pisarzy związanych z Lubelszczyzną.
- Faza realizacyjna
Podział uczniów na grupy tematyczne.
- Słowniczek gwarowy - uczniowie zbierają słowa, ilustrują je, tworzą broszurę.
- Scenki teatralne lub słuchowisko - krótkie dialogi w gwarze lub inscenizacje legend.
- Kampania językowa - przygotowanie grafik, haseł, cytatów do szkolnej akcji medialnej.
- Gra językowa/ quiz - grupa opracowuje pytania, zagadki, zabawy słowne.
- Faza podsumowująca
- Prezentacja efektów pracy: galeria, występy, wystawa, prezentacje multimedialne.
- Wspólna refleksja: czego się dowiedzieliśmy o języku Lubelszczyzny i o sobie samych?
- Podsumowanie: język lokalny - źródło dumy.
- Dokumentacja i promocja działań – publikacja efektów projektu (np. na stronie szkoły, profilu biblioteki, w gazetce szkolnej).
- Analiza kontrastująca: uczniowie porównują krótki tekst napisany gwarą (np. fragment bajki czy anegdoty ludowej) z jego wersją w polszczyźnie ogólnej. Zwracają uwagę
na zmianę stylu, słownictwa i form gramatycznych oraz zastanawiają się nad zmianami w języku.
Link do oryginalnego scenariusza na Zintegrowanej Platformie Edukacyjnej
Projekt ma na celu uświadomienie młodzieży, że język ojczysty to nie tylko temat lekcji, ale przestrzeń budowania własnej tożsamości, dumy z pochodzenia oraz narzędzie kształtowania przyszłości kulturowej regionu.
Serdecznie zapraszam
Agnieszka Kowalska
Doradca metodyczny ds. bibliotek szkolnych LSCDN